اخطار!!
کوچههای قدیم خوی 
وجه تسمیهی کوچههای قدیم داخل قلعهی خوی
عباس ملاعباسزاده
۱- کوچة امین دیوان: میزرا محمودخان امین دیوان ظاهراً مدتی حاکم خوی بوده و در این کوچه اقامت داشت؛ این کوچه بهنام ایشان امین دیوان نامیده شدهاست. در حملة نیروهای آندرانیک به خوی یکی از نیکمردانی که رهبری مردم خوی را در دفاع از شهر بهعهده داشتند، میرزا محمودخان امین بود. این کوچه ما بین کوچة تلگراف و کوچة حاتم خان قرار دارد.
۲- کوچة ادیب: این کوچه بهعلت سکونت روحانی مکتبدار بهنام مرحوم ادیبآقا که بعداً با نام فامیلی ادبائی شناخته شدند بهاسم ایشان است. کوچه از میدان قپان شروع و به کوچة فقیه که مجاور حصار شرقی خوی بود، ختم میشود.
۳- کوچة امیر: این کوچه در خیابان طالقانی روبهروی خیابان شیخ مهدی قرار دارد. نامهای کوچة امیر، بازار امیر و بندر امیر، همه بهخاطر امیرخان سردار، دایی عباس میرزا قاجار نایبالسلطنه میباشد. پدر امیرخان سردار به نام فتحعلیخان قاجار مدتها حاکم خوی بود. بعد از مرگ پدر در ۱۲۳۸ق امیرخان حاکم شد. او در جنگ با روسها در سال ۱۲۴۲ق به شهادت رسید.
۴- کوچة حاتمخان: حاجی حاتمخان پسر سلمان خان برادر سپهسالار احمدخان دنبلی بود و در جنگهای ایران و روس به سرکردگی گروهی شرکت داشت. هنگامی که کلنل لیوت استوارت در سال ۱۸۳۰م در زمان فرمانداری حاتم خان، از خوی گذشت؛ نوة حاتمخان را به استقبال کلنل فرستاده بودند. کوچه بهنام حاتمخان که چندینبار حاکم خوی بود نامگذاری شده است. کوچة حاتمخان سراسر درخت بید بود و جوی آبی از کوچه به خانهها جاری میشد؛ حال نه از بید نشان است و نه از بید نشان!
۵- کوچة امینالشرع: منظور میرزا ابوالقاسم امین الشرع میباشد که دفتر خاطراتی از نهضت مشروطه در خوی از او بهنام «عُمری» باقیمانده است. یکی از روحانیان متنفذ و سرشناسی بوده که نامش بهعلت سکونت در آن کوچه هنوز باقی است. او برادر حاج میرزا یحیی امام جمعه خویی بود. گاهی شعری هم میسروده و در سال ۱۳۰۹ش فوت کرده است.
۶- کوچة والی: برادران والی بهنام محمدخان و علیخان والی از سال ۱۳۰۰ تا سال ۱۳۰۸ق به استثنای یکسال که حاکم از خاندان معیرالممالک بود در خوی حکومت کردهاند. آن دو آخرین حکمرانان شایستة خوی بودند. نام فامیلی آنها بهدلیل سکونتشان و همچنین کاردانی و خدمات شایستهشان برای خوی، بر کوچهای درخیابان شریعتی فعلی گذاشته شده است. مسجدی نیز در آن کوچه بهنام مسجد والی وجود دارد.
۷- کوچة آقاسی: این کوچه از خیابان محله(امام) شروع شده و بهطرف جنوب شهر تا دیوار حصار خوی ادامه داشته است. بهعلت سکونت خانوادة آقاسی به این نام مشهور شده است.
۸- کوچة باقرخان: این کوچه از خیابان محله(امام) شروع و به مسجدِ خان منتهی میشود. احتمالاً بهعلت سکونت باقرخان ضرغامالملک در این کوچه که در سال ۱۳۱۶ق حاکم خوی بود، بهنام باقرخان نامیده شده است.
۹- کوچة جعفرزاده: این کوچه ما بین کوچة مقبره و کوچة امیر واقع است. بازرگانی بهنام حاج محمد جعفر که یکی از اعضای ۶ نفرة انجمن ولایتی خوی در جنبش مشروطیت بود در این کوچه سکونت داشت؛ بدان سبب نیز به کوچة جعفرزاده که نام فامیلی بازماندگان ایشان میباشد شهرت یافته است.
۱۰- کوچة جوانشیر: این کوچه ما بین کوچة شهیدی و حصار شمالغربی قرار دارد. بهعلت سکونت خانوادة جوانشیر، کوچة جوانشیر نامیده شده است. از این خانواده اشخاص بافرهنگی مانند: مهدیقلی خان و ابراهیمخان جوانشیر رئیس معارف خوی برآمدهاند. خانم جوانشیر نیز که از این خانواده و از فرهنگیان خوی میباشد مدتی مسئول یکی از دبیرستانهای خوی بود.
۱۱- کوچة چینیفروش: این کوچه در شمالغربی قلعهی خوی ما بین کوچة امینالشرع و حصار خوی قراردارد. مرحوم حاج علیچینی فروش که شغل بزازی داشت در این کوچه ساکن بود. او ریشسفید محله بهحساب میآمد و کوچه بهنام ایشان نامیده شده است.
۱۲- کوچة شهیدی: این کوچه ما بین مسجدخان و کوچة جوانشیر قرار دارد. بهعلت سکونت مرحوم حاجاحتشام شهیدی که مدتی هم رئیس تلگراف خوی بود بهنام ایشان نامیدهشده است. اکنون خانة قدیمی آن مرحوم محل سکونت نوادهشان میباشد.
۱۳- کوچة جعفرزاده یا دوهچیلر: این کوچه ما بین کوچة آقاسی و کوچة توتلو نزدیک جنوبغربی حصار خوی واقع شده است. طایفهای که در قدیم به شغل تجارت و حمل کالا با شتر از طرابوزان به خوی و تبریز اشتغال داشتند در این کوچه سکونت اختیار کرده بودند. این افراد بعدها نامهای فامیلی: جعفرزاده مرندی، جعفریان و معزّی را برای خود اختیار کردند.
۱۴- کوچة توتلو: این کوچه از خیابان محله (امام) شروع و به جنوب حصار خوی منتهی میشد. بهعلت وجود درختان توت این کوچه را با نام توتلوکوچهسی نامیدهاند.
۱۵- کوچة حصیرچیلر: این کوچه در شمالغربی قلعة خوی به موازات حصار که یکطرف آن حصار و قسمت غربی کوچه دیوار منازل است از آخر کوچه قوتلار(میرزایحیی) شروع شده به برج شمالشرقی حصار بهنام تلّیبرج ختم میشد. به علت وجود عدهای حصیرباف در این محل بهنام کوچة حصیرچیلر معروف شدهاست.
۱۶- کوچة تلگراف: بهعلت عبور تیرهای تلگراف از خوی به طرف تبریز و سکونت چندین خانوار سیمبان در این محل، به کوچة تلگراف که ما بین خیابان ماکو(صمدزاده) و مسجد داش آغلیان واقع شده، شهرت یافته است.
۱۷- کوچة فقیه: این کوچه در جنوبشرقی قلعة خوی و چسبیده به حصار خوی از خیابان تبریز(انقلاب) تا انتهای خیابان شیخمهدی ادامه دارد. علت نامگذاری کوچه این است که در گذشته زمینی کشاورزی بوده و در آن کاهو کاشته میشد. مالک آن نیز مرحوم میرزاحسن فقیه، معروف به شیخ مناقب بود. مرحوم فقیه از خطیبان ماهر و معروف خوی و استاد مرحومان حاج شیخ جابر فاضلی و آیتا... جعفر مرقاتی بوده است. بعدها با واگذاری این زمین و ساخت منازل مسکونی در آن، کوچة فقیه نام گرفته است.
۱۸- کوچة پشت امیر: این کوچه در جنوب قلعه خوی چسبیده به حصار جنوبی به علت واقعشدن در پشت کوچة امیر مشهور به کوچة پشت امیر شده است.
۱۹- کوچة قباق سؤیودلو (سینا): از خیابان محله (امام) شروع شده و به دروازة شهانق منتهی شدهاست. بهعلت وجود درختان سوگوت(بید) به کوچهی سؤیودلو مشهور شده است. مسجد شفیعیّه، مسجد قاری و حمام بزرگ در این کوچه که مرکزیت دارد واقع شده بودند. قبرستانی نیز در آخر کوچه بود که بعدها دبیرستان شهاب به جای آن احداث شد.
۲۰- کوچة دال سؤیودلو (مدرس): از خیابان محله(امام) تا جنوب قلعة خوی و به موازات کوچهی قباق سؤیودلو کشیده شدهاست. وجود درختان سؤیود علت نامگذاری این کوچه میباشد.
۲۱- کوچة شهربانی: این کوچه از خیابان محله(امام) بهطرف شمال شهر واقع شده است. وجود ادارة شهربانی از قدیم در این کوچه علت نامگذاری آن میباشد. بهعلت مرکزیت کوچه، چندین مؤسسه عمومی مانند: سینما ایران، ادارة فرهنگ در بنبست معارف، دبیرستان قدیمی دخترانة ایراندخت، حمام مرمر، دبیرستان خسروی و همچنین خانههای قدیمی و بزرگ یوسفی و وزیری در این محل بودند.
۲۲- کوچة شیخ مهدی: این کوچه هماکنون به خیابان تبدیل شده است. بهعلت سکونت عالمی روحانی بهنام شیخ مهدی در این محل به کوچة شیخ مهدی شهرت یافته است.
۲۳- کوچة آقا کریم: این کوچه در جنوبغربی قلعة خوی ما بین کوچة آقاسی و توتلو واقع شده است. به سبب سکونت شخص محترمی بهنام آقا کریم در این محل بهنام ایشان نامگذاری شده است.
۲۴- کوچة قلیزاده: یکی از خیرین شهر خوی بود که بعداً به تهران مهاجرت کرد. وی زمینهای کوچهای در شمال قلعة خوی که متصل به حصار شهر بود را خریده برای احداث خانه به مردم فروخته بود از این جهت به کوچة قلیزاده مشهور شده است.
۲۵- کوچة مقبره: این کوچه در خیابان طالقانی قرار دارد. بهعلت سکونت سادات مقبره در ابتدای کوچه به این نام شهرت یافته است. نام قبلی کوچه آلدات بیک بود.
۲۶- کوچة قویونچیلار: آخرین کوچه در شمالشرقی قلعة خوی میباشد. به جهت نگهداری گوسفند توسط عدهای دامدار که در قدیم در داخل قلعه معمول بود به کوچة قویونچیلار مشهور شده است.
۲۷- کوچة قوتلار یا میرزایحیی: این کوچه در مشرق قلعة خوی واقع است. بهسبب وجود درختان توت برای پرورش کرم ابریشم که در قدیم رایج بود به کوچة قوتلار (کرمهای ابریشم) مشهور شده است. در دهههای اخیر بهنام میرزایحیی امام جمعة خویی که مسجدی هم در ابتدای کوچه بهنام ایشان وجود دارد به کوچة میرزایحیی معروف شده است.
۲۸- کوچة دَرَق(شهید مختارپور): این کوچه از میدان قپان قدیم شروع و به کوچة فقیه منتهی میشود. به علت گودی این کوچه و شیب آن از غرب به شرق، کوچة دَرَق نامیده میشد.
وجه تسمیة محلهها و کوچةهایی چون: نورالهخان، جلالی، میربابا و... کاملاً معلوم نیست ونیاز به بررسی بیشتر دارد. امید است در آینده و با کمک پژوهشگران دیگر، اطلاعات ما در این باره کاملتر شود.
پانوشتها:
۱.تاریخ خوی، دکتر محمدامین ریاحی، ص ۲۹۶
۲. روضةالصفا، ج۹، ص ۴۴۸
منبع : خوی نگار
