کلیسای سرکیس مقدس، در استان آذربایجان غربی، درسه کیلومتری باخترشهر خوی،[2] در کوی میدان کلیسا[3] یا کوی امام زاده، در جایی که پیرامون آن را کشتزارها فراگرفته?اند، قرار دارد.[4] پس از ورود سپاهیان عثمانی به آذربایجان?غربی و به دنبال رویدادهای خونینی که میان سال?های  1297ـ1299خ/1918ـ1920 درخوی پیش? آمد ارمنیان رهایی?یافته از آن ناحیه کوچ کردند و از آن زمان، این کلیسا فراموش شد ولی با استواری ویژة خود سده?ها بر جای ایستاده?است.[5]

نام و پیشینه

کلیسای سرکیس مقدس از گذشته?های دور تا کنون به سورپ سرکیس، سنت سرکیس، سارکیس مقدس، سرکیس مقدس و...  نامور بوده.

نام این کلیسا شاید از نام سرکیس گابادوکیان، از مردمان کامیرک، گرفته شده?باشد. وی مسیحی?ای پرهیزکار و رساننده?ای پرشور بود که از روم به ارمنستان رفت و پس از چندی رهسپار ایران شد و چون در ایران آیین مسیح را تبلیغ می?کرد ه دستور شاپور ساسانی کشته شد. از آنجایی که وی در راه مسیحیت شهید شده و در دستة پرهیزکاران ارمنی در آمده?بود،[6] به احترام وی این کلیسا را سرکیس مقدس نامیده?اند

.

تاریخ درست ساختمان کلیسای سرکیس مقدس روشن نیست. ارمنیان بر این باورند که این کلیسا هفت تا هشت سال پس از درگذشت گریگور روشنگر مقدس، در حدود 332یا 333م، ساخته شده؛[7] یعنی، روزگاری که آیین مسیح در شمال باختری و باختر ایران کنونی پیشرفت داشته و ناحیة ماکو یا ارداز آن روزگار مرکز مهم اسقف?نشین کلیسای ارمنیان بوده است.

در کتاب فرهنگ جغرافیایی و تاریخی نواحی ارمنی نشین، [8] نگارش ایپریکیان، چاپ ونیز در ایتالیا، ص189، دربارة کوی?های شهر خوی آمده است:

»خارج از شهر، در جنوب قلعه، محله?هایی قرار دارند که حومة خوی به شمار می?روند و در حال حاضر، 94 خانوار ارمنی در این ناحیه زندگی می?کنند که دارای دو کلیسا و یک مکتب هستند. کلیسای سرکیس مقدس از کلیسای مریم مقدس بزرگ?تر است. ارمنیان معتقدند که کلیسای مزبور هفت تا هشت سال پس از وفات گریکور مقدس(325م) از سنگ سرباشن صیقلی ساخته شده است«.

 در کتاب آذربایجان که یرواند فرانگیان دربارة ارمنیان آذربایجان نگاشته و در 1905م، منتشر شده?است، در صفحة51، دربارة کلیسای سرکیس خوی آمده:

»در شهر خوی، خارج از محوطة قصر خوی و در نزدیکی?های آن، کلیسایی بسیار قدیمی وجود داردکه روی سنگ?نوشته?ای دربارة تعمیرات آن، که صد سال پیش از انتشار این کتاب صورت گرفته، مطالبی نوشته شده?است ولی مردم محل دیرینگی کلیسا را در حدود هزار سال پیش از انتشار این کتاب؛ یعنی، 905م می?دانند«.[9]

 برپایة یادداشت?های زمستان1307ق ملا?جعفر?خویی در گزارش سفر مظفرالدین?میرزا، ولی?عهدناصرالدین شاه قاجار، که از تبریز به منظور شکار و گردش به خوی آمده، دربارة کلیساهای خوی نوشته است:

»خوی دو کلیسا دارد. از قراری که ارمنیان می?گفتند یکی هزار و صد سال و دیگری چهارصد سال است که بنا شده. منشی حضور را فرستادیم که تاریخ آنها را بردارد. خط ارمنی بوده و کشیش کلیسا هم نتوانسته بود بخواند«.[10]

در این نوشته?ها، تاریخ ساختمان کلیسای سرکیس مقدس به سده?های چهارم و نهم میلادی نسبت داده شده?است. از آنجا که طرح یا پلان ساختمان و همچنین شکل ستون?ها و نحوة دیوار?سازی و نورگیرها بیانگر دیرینگی ساختمان کلیساست می?توان بنیاد آن را در سده?های چهارم میلادی دانست. بر روی سنگ سرخ رنگی در کنار در ورودی دیوار جنوبی کلیسا کتیبه?ای وجود دارد که تاریخ1120م/514 ق و یا 1180م/576 ق برروی آن خوانده می?شود.

 زنده? یاد، استاد ورجاوند، این ساختمان را از اوایل دوران ایلخانی دانسته است.[11] گمان وی را، که بر پایة بررسی شیوه?های معماری و باستان?شناسی بوده، توجه به جایگاه اندیشه?ای و اجتماعی آن دوره تـأیید می?کند.

نوشته?های آثار ارمنی مبنی بر ساختمان آن در پیش از اسلام شاید وابسته به ساختمان مقدس کهن?تری بوده? است?که پیش?تر در جای این ساختمان وجود داشته و بعدها ویران شده و کلیسای سرکیس مقدس را به جای آن ساخته?اند.

زنده یاد استاد مشکور نیز نوشته است:

»چون ازاره?های سنگی، شکل قوس?ها و گنبدها و وضع آجرکاری نمای بیرونی ساختمان این کلیسا آمیخته?ای از شیوة گرجی و سبک اوایل دوران ایلخانی است می?توان آن را بازسازی? شدة اوایل دوران ایلخانی به شمار آورد?که بر روی پایة نیایشگاه باستانی برپا شده?? است«.[12]

در نوشته?ها و اسناد ارمنی، تاریخ آخرین تعمیر و بازسازی این کلیسا 1614م/1024ق یا 1620م/1031ق نوشته شده.[13] این سال?ها هم?زمان با پیمان سازشی است که نخست در 1021ق در شهر سلماس و سپس، در 1029ق، در شهر استانبول، با عثمانی?ها به امضا رسیده است.[14]

ساختمان کلیسا

کلیسای سرکیس مقدس به سبک بازیلیک[15] به درازای 32 متر و پهنای هجده متر و بلندی پنج متر ساخته شده?است. ازارة دیوارهای چهارگانه به کمک سنگ?های تراش?دار گندمی رنگ آهکی ساخته شده. درازا  و پهنای بزرگ?ترین سنگ?ها چهل درشصت سانتی?متر است. از روی ازارة ساختمان به بالا دیوارها با آجرهای چهارگوش چیده شده و تا بام ادامه یافته?اند. پوشش ساختمان نیز آجری است و در میانة ساختمان، برجستگی گنبد کوتاهی دیده می?شود. ورودی باختری در میانة دیوار و رو به روی محراب کلیسا قرارگرفته و با سنگ?پاره?های آهکی تراش?دار ساخته شده است.

 بر فراز سردر ورودی، خمیدگی تزیینی با سنگ?تراشی بر روی سنگ جاسازی شده است. این خمیدگی تزیینی، سنگی کولی?دار است که از پنج هلال ترکیب یافته و پهنای باند آن حدود بیست سانتی?متر است. بر روی این خمیدگی طرح تزیینی ترکیبی مارپیچ و زیگزاگ نقش شده که با طرح?ها و نگاره?های کنده? شده در کلیساهای کهن ارمنستان همانندی دارد.

 برروی سنگی که در بخش خورشیدی یا در میانة سردر قرار گرفته نشان صلیب در درون دایره کنده شده?است. بالای سردر، در بلندی حدود1/20 متر، نیز دریچه یا نورگیری مستطیل شکل قرار دارد.

درِ جنوبی کلیسا، همانند در باختری آن، از سنگ ساخته شده ولی به طور کامل در میانة دیوار جنوبی قرار نگرفته?است. در این ورودی نیز سردر تزیینی وجود داردکه نسبت به در باختری ساده?تر است. در اینجا، به جای خمیدگی کولی?دار یک خمیدگی تنها با پنج تکه سنگ قرار دارد که بخش بالایی آن از نمای سنگی دیوار بیرون رفته و بخشی از سطح آجری دیوار را نیز فرا گرفته?است. در بالای این سردر، پنجره?ای مستطیل شکل وجود دارد. در دو سوی بخش پایین در ورودی، سه تکه سنگ سرخ به کار رفته که در روی یکی از آنها نوشته?ای به زبان و خط ارمنی کنده شده است.[16]

کف درون کلیسا نسبت به سطح بیرون آن اندکی پایین?تر قرار گرفته و برای ورود به کلیسا باید از هر یک از دو در آن از یک پله پایین رفت.

درون ساختمان، شش ستون سنگی در دو ردیف قرار دارند که در نتیجه تالار کلیسا را به سه بخش؛ یعنی، ناو یا نِف با فضای میانی پهن?تر و دو راهروی جانبی یا کولاترال[17] با پهنای کم?تر بخش کرده است. ستون?های شش?گانة اصلی کلیسا با سنگ ساخته شده و درازا و پهنای آنها 1/45 متر است.

 محراب کلیسا در بخش خاوری و در میانه قرار گرفته و در دو سوی آن، دو اتاق چهارگوش وجود دارد. طرح کلی محراب به صورت پنج گوشه است که همسانی بسیاری با محراب کلیسای ارمنیان شیراز دارد. پوشش راهروهای پهلویی تاق?های جناقی است ولی سقف میانی کلیسا از سه گنبد پوشیده شده که گنبد میانی بزرگ?تر و بلندتر است.

دیوارهای درونی کلیسا و ستون?های آن از سنگ ساخته شده?اند ولی جنس و رنگ این سنگ?ها با سنگ?های نمای بیرونی همانند نیست.[18] بیشتر دیوارهای درون کلیسا گچ?کاری شده و به شیوة سده?های هفدهم و هجدهم میلادی نقاشی و تزیین شده?اند.[19]

 محراب به شیوه?ای ویژه تزیین شده?است چنان?که ستون?های آن پوشش گچی ندارند و دیگر بخش?های محراب دارای نقش?های تزیینی دیوارنگاره است.

نقش?ها و سنگ?نوشته?ها

در درون ساختمان کلیسا، بر روی دو ستون، دو سنگ?نوشته به خط ارمنی وجود داردکه یکی بسیار کهن و دیگری تازه?تر است.? در میانة سنگ نوشتة کهن، طرح یک صلیب تزیینی کنده شده. در بالای سنگ نوشتة تازه نیز، صلیبی همراه با یک طرح تزیینی سنگ تراشی شده است. در بیرون کلیسا در کنار در جنوبی نیز، سنگ?نوشته?ای وجود دارد.

 نوشتة سنگ نوشته?های درون ساختمان، بنا به گفتة خلیفه گری ارمنیان در تبریز، عبارت است از درخواست بخشایش از درگاه خدای بزرگ از سوی نیکوکارانی که به کار تعمیر و بازسازی کلیسا کمک کرده?اند. افزون بر سنگ?تراشی?های وابسته به سردرهای جنوبی و باختری کلیسا در کنار درِ جنوبی نیز بر روی تکه سنگ سرخ رنگی نقش دو صلیب تزیینی کنده شده است. در دو سر بخش عمودی صلیب و همچنین در دو سوی بخش افقی آن، برجستگی?هایی با طرح?های پیچ در پیچ تزیینی ایجاد کرده?اند و در بالا و پایین آن، سنگ?نوشتة مهمی کنده شده?است که در جستار پیشینة ساختمان کلیسا از آن یاد شد. در دیوار شمالی بیرونی نیز دو تکه سنگ در بخش آجرکاری دیوار جاسازی شده?است که برروی آنها طرح?هایی از صلیب به گونة دو خط متقاطع، که در آخر هر بازوی آن نشانه?ای به صورت لاتین یا عدد هفت وجود دارد، دیده می?شود. گمان می?رود که این تکه سنگ?ها به منزلة سنگ گور، در گورستان پیرامون کلیسا، کاربرد داشته و در بازسازی بعدی، در دیوارهای بیرونی ساختمان، جاسازی شده اند.[20]

بازسازی کلیسا

کلیسای سرکیس مقدس خوی، که فراموش شده و مورد چپاول کاوشگران غیرمجاز آثار تاریخی قرار گرفته و کند?وکاوهای غیر?قانونی آسیب بسیاری به آن وارد کرده و همچنین دگرگونی?های آب و هوایی نیز اثری ناخوش?آیند بر آن گذاشته بود، با همت سازمان میراث فرهنگی کشور و تلاش کارشناسان و کارکنان سخت?کوش آن سازمان تعمیر و بازسازی شده و به گونة آبرومندی درآمده است و از آن نگهداری می?شود.[21]

در ناحیة خوی، در آبادی?های پیرامون آن، که در گذشته ارمنی?نشین بوده?اند، از جمله مهله زان، دیزج، فنایی و سعیدآباد، هنوز کلیساهایی پابرجا هستند. در این کلیساها، آیین?های عبادی برگزار نمی?شود و تنها به دلیل داشتن پیشنة تاریخی اهمیت یافته?اند.[22]

پی?نوشت?ها:

1ـ دکترای جامعه شناسی و پژوهشگر ارشد مسائل ایران‌شناسی. / 2ـ شهر خوی(xoyxoy) مرکز شهرستان خوی و مرکز بخش مرکزی شهرستان خوی استان آذربایجان غربی، با پهنه?ای حدود 30 کیلومتر مربع، در 6648 کیلومتری(هوایی) شمال باختری شهر تهران و 114 کیلومتری(هوایی) شمال باختری شهر ارومیه، کرانة شمالی قتور چای، در 38 درجه و 32 دقیقه و 30 ثانیه پهنا و 44 درجه و 57 دقیقه درازای جغرافیایی قرار دارد. این شهر در ناحیة کوهستانی ایجاد شده? است و آب و هوای سرد و نیمه خشک دارد.(عباس جعفری، گیتاشناسی ایران [تهران: گیتاشناسی،1384]، ص491). / 3ـ رضا حیدری، سیمای میراث فرهنگی آذربایجان غربی (تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور،1382)، ص197. / 4ـ پرویز ورجاوند، »کلیسای سورپ سارکیس خوی«، در یادنامة پنجمین کنگرة بین?المللی باستان?شناسی و هنر ایران، تهران، اصفهان، شیراز 28ـ29 فروردین1347، مجموعه مقالات و سخنرانی?های ارائه شده (تهران: وزارت فرهنگ و هنر[بی?تا])، ج1، ص73. / 5ـ محمدامین ریاحی، تاریخ خوی (تهران: توس،1372)، ص497؛ 505ـ523. / 6ـ تورگوم(اسقف اعظم)، قدسیان و اعیاد کلیسای ارمنستان (اورشلیم: [بی نا]، 1957)، ص 143، نقل از هویان، کلیسای ارمنیان ایران (بی?جا: بی?نا، بی?تا)، ص110. / 7ـ ریاحی، همان، ص67. / 8ـ به زبان ارمنی بناشخارهیک نامیده می شود. / 9ـ ورجاوند، همان،ص89ـ90. / 10ـ ریاحی، همان، ص419. / 11ـ همان، ص91. / 12ـ محمدجواد مشکور، نظری به تاریخ آذربایجان (تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی،1375)، ص375. / 13ـ ریاحی، همان، ص69. / 14ـ محمدامین ریاحی، سفارت?نامه?های ایران (تهران: توس، 1368)، ص40. / 15ـ  Basilique /

16ـ ورجاوند، همان، ص75ـ77.  / 17ـ Collateral

18ـ ایرج افشارسیستانی، نگاهی به آذربایجان غربی (تهران: مؤسسة انتشاراتی و آموزشی نسل دانش، 1369)، ج1، ص240و241. / 19ـ واروژان آراکلیان، »تاریخچه و روند شکل?گیری بناهای مذهبی ارمنیان در ایران«، درکنگرة تاریخ معماری و شهرسازی ایران (7ـ12 اسفند 1374)،مجموعه مقالات و سخنرانی های ارائه شده (تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور،[1375])، ص436. / 20ـ ورجاوند، همان،ص80.  / 21ـ آراکلیان، همان، ص436و437. / 22ـ لینا ملکمیان، کلیسای ارامنة ایران (تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی،1380)، ص61.

منابع: آراکلیان، واروژان. ((تاریخچه وروند شکل?گیری بناهای مذهبی ارمنیان در ایران)). در کنگرة تاریخ معماری و شهرسازی ایران(7ـ12 اسفند1374)، مجموعه مقالات و سخنرانی های ارائه شده. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، [1375].

ـ افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. تهران: مؤسسة انتشاراتی و آموزشی نسل دانش، 1369، ج1.

ـ تورگوم (اسقف?اعظم). قدیسان و اعیادکلیسای? ارمنستان. اورشلیم:[بی?نا]،1957. نقل از هویان. کلیسای ارمنیان ایران. [بی?جا]: [بی?نا]، [بی?تا].

ـ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. تهران: گیتاشناسی، 1384،ج2.

ـ‌ حیدری، رضا. سیمای?میراث?فرهنگی آذربایجان غربی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور،1382.

ـ ریاحی، محمدامین. تاریخ خوی. تهران: توس،1372.

ـ ـــــــــــــ. سفارت?نامه?های ایران. تهران: توس، 1368.

ـ‌ مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1375.

ـ‌ ملکمیان، لینا. کلیسای ارامنة ایران. تهران: دفتر پژوهش?های فرهنگی،1380.

ـ‌ ورجاوند، پرویز. »کلیســای سورپ سارکیــس خوی« در یادنـامة پنجـمین کنـگرة بیـن?المـللی باستان?شناسی و هنر ایران، تهران، اصفهان، شیراز (28ـ29 فروردین1347)، مجموعـه مقالات و سخنرانی?های ارائه شده. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ج1.

برگرفته از:  فصلنامه فرهنگی پیمان ـ شماره 44 ـ  سال یازدهم ـ تابستان 1387